Εκδόθηκε ο 3ος τόμος της επιστημονικής επετηρίδας Θεσσαλικών Σπουδών «Θεσσαλικά Σύμμεικτα»

 

Από τη Φιλολογική Ιστορική Αρχαιολογική Λαογραφική Εταιρεία Θεσσαλίας

Μόλις κυκλοφόρησε ο 3ος τόμος (2026) της επιστημονικής επετηρίδας Θεσσαλικών Σπουδών «Θεσσαλικά Σύμμεικτα».

Τα «Θεσσαλικά Σύμμεικτα» είναι το νέο ετήσιο επιστημονικό περιοδικό της Φιλολογικής Ιστορικής Αρχαιολογικής Λαογραφικής Εταιρείας Θεσσαλίας (Φ.Ι.Α.Λ.Ε.Θ.) με αξιόλογη επιστημονική επιτροπή.

Πρόκειται για έναν τόμο ιδιαίτερα καλαίσθητο, ο οποίος ήδη από το εξώφυλλο-τον τίτλο και τον χάρτη – προδιαθέτει για την πανθεσσαλική θεματολογία του. Στις περιεχόμενες εργασίες, οι οποίες άπτονται θεμάτων ιστορικών, λογοτεχνικών, φιλολογικών, λαογραφικών και άλλων, συναντώνται ο επιστημονικός με τον δοκιμιακό και τον κριτικό λόγο. Οι συντάκτες των εργασιών είναι έγκριτοι επιστήμονες και ερευνητές. Η όλη φροντίδα για την έκδοση ανήκει στον εκδοτικό οίκο Κ. και Μ. Αντ. Σταμούλη.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Κατελής Βίγκλας, ιστορικός της φιλοσοφίας, ιστοριογράφος και θεολόγος (MA, PhD),

 Αρχαίοι Θεσσαλοί Φιλόσοφοι. Παράξενοι και αγνοημένοι στοχαστές της Ιστορίας

 Ιωάννης Μ. Κούζας, ιστορικός, δρ Νομικής Σχολής Δ.Π.Θ.,

Οι διαχρονικής αξίας συμβουλές στο συγγραφικό έργο του Κατακαλών Κεκαυμένου

Βασιλική Χριστοφόρου, δασκάλα, γεωπόνος MSc,

Η Κοζάνη ως πνευματικό κέντρο και η καθοριστική συμβολή των Θεσσαλών Δασκάλων (18ος-19ος αι.)

Κώστας Σπανός, εκδότης του Θεσσαλικού Ημερολογίου,

Ο επίσκοπος της Τρίκκης Γαβριήλ Β΄ (6.6.1796 – Νοέμβριος 1827)

Θεόδωρος Α. Σπύρος, Επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης Πανεπιστημίου Κρήτης

H ίδρυση της Καλομοίρας και του Γαρδικίου: Μεταξύ μύθου και Ιστορίας

Δημήτρης Κ. Αγγελής, αν/γος ε.α., ιστορικός ερευνητής,

Η επανάσταση του ’21 στα Άγραφα. Ο ρόλος του Κώστα Βελή

Αθανάσιος Α. Μπρέντας, συγγραφέας, ερευνητής,

Οι έχοντες τα προσόντα ενόρκου για τα έτη 1889-1891 από τον νομό Τρικκάλων

(μέρος β΄)

Ευθύμιος Αγγελάκης, ταξίαρχος ε.α., ιστορικός ερευνητής,

Βία και παραβατικότητα στη Δυτική Θεσσαλία μέσα από τον θεσσαλικό τύπο

(1900-1905)

Σωτήριος Ρουσιάκης, Φιλόλογος Γλωσολόγος-Διαλεκτολόγος BA, MPhil, PhD,

Ο χορός στην παράδοση και στην κοινωνία των Καραγκούνηδων Δυτικής

Θεσσαλίας

Νίκος Φίλος, Λαογράφος – Τοπικός Ερευνητής,

Η τελετουργία του Μωρέ στο Προάστιο Καρδίτσας

Αφένδρια Πνευματικού – Νικόλαος Πνευματικός, φοιτητές Πολυτεχνείου, Τμήμα

Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών,

Οι Κωδικοί Ταχείας Απόκρισης (QR Codes) ως εργαλείο ιστορικής αφήγησης.

Μαθητικές εμπειρίες της περιόδου 1938–1943

Γρηγόρης Π. Καρταπάνης, ερευνητής, συγγραφέας,

Ναυάγια στις Β. Σποράδες (μέρος β΄, 1960-1999)

Νικόλαος Τσιρέβελος Δρ Θεολογίας – ΕΔΙΠ Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ, Διδάσκων στο

Πανεπιστημιακό Κολλέγιο Logos Tirana,

Μαρτυρία λόγων αγίων. Μετάδοση του μηνύματος, κήρυγμα και ρητορική τέχνη

στην επιστημονική έρευνα του Χαράλαμπου Στεργιούλη σε ομιλητικά κείμενα

Αικατερίνη Παπαδούλη, Δασολόγος – Περιβαλλοντολόγος MSc,

Διατηρητέα μνημεία της φύσης στην περιφέρεια Θεσσαλίας. Πυλώνες

βιοποικιλότητας και αειφορίας

Ηλίας Γιαννακόπουλος, φιλόλογος,

Οι ανθρώπινες “Σταθερές” στον κόσμο της “Αταξίας”. Ανιχνεύοντας τις νέες

“σταθερές” της εποχής μας

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ από τους: Δημήτριο Αγορίτσα, Ναυσικά Μουλά, Αλεξάνδρα Παϊζάνου, Δημήτριο Ελ. Ράπτη, Αριστείδη Σφέικο.

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗΣ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΑ ΘΕΣΣΑΛΙΚΑ ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ

ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ

Ο τόμος είναι διαθέσιμος στο αναγνωστικό κοινό. Περισσότερες πληροφορίες στο τηλ. 6937140564 και στο mail της Εταιρείας fialeth2020@gmail.com

ΠΗΓΗ: https://magnesianews.gr/perissotera/politismos/kykloforise-o-3os-tomos-tis-epistimonikis-epetiridas-thessalika-symmeikta.html

ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΠΟΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΗΣΕΩΝ

Μόλις κυκλοφόρησε το εξής νέο βιβλίο μου:

Κατελής Βίγκλας, Ιστορία των Αποκρυπτογραφήσεων: Αιγυπτιακή Ιερογλυφική, Σανσκριτική, Σφηνοειδής, Γραμμική Β, Ρουνική – Ιστορία, Πολιτισμός και Γλώσσα των Μάγια, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2026, σελ. 284, 31 έγχ. εικ. ISBN: 978-960-656-369-0 [Μόλις κυκλοφόρησε].

Το βιβλίο αυτό ξετυλίγει το νήμα της αποκρυπτογράφησης έξι εμβληματικών γραφών: των αιγυπτιακών ιερογλυφικών, των σανσκριτικών, της σφηνοειδούς, της Γραμμικής Β, των ρούνων και των ιερογλυφικών των Μάγια.

Στο Πρώτο Μέρος, ταξιδεύουμε από την αρχαία Αίγυπτο στον ελληνορωμαϊκό κόσμο και κατόπιν στην αρχαία Ινδία και στη Μ. Βρετανία της Νεώτερης Εποχής. Στη συνέχεια, μεταβαίνουμε στην αρχαία Περσία του Δαρείου του Μεγάλου και στη Μινωική Κρήτη μέσα από την ιστορία της αποκρυπτογράφησης της Γραμμικής Β. Όμως είναι οι ρούνοι που μας μεταφέρουν στον κόσμο των Βίκινγκς (9ος-11ος αιώνες), στην Εποχή της Μεγάλης Δύναμης της Σουηδίας (17ος αιώνας) και στις απόκρυφες παραδόσεις της Αναγέννησης.

Ολόκληρο το Δεύτερο Μέρος αφιερώνεται στην ιστορία, τον πολιτισμό και την αποκρυπτογράφηση της γραφής των αρχαίων Μάγια, η οποία επιτεύχθηκε με πολύμοχθες προσπάθειες πάμπολλων Δυτικών λογίων από τον 16ο αιώνα μέχρι τις μέρες μας.

Πάντως, η αξία των μελετών αυτών δεν έγκειται μόνο στο ταξίδι στην Ιστορία, αλλά και στην ανάδειξη των λογικών και ιστορικών δομών των αρχαίων γραφών. Εντέλει, η μελέτη των τελευταίων αποσκοπεί στην ενδυνάμωση των ζωών μας, αφού μας εισάγει σε έναν πανάρχαιο και αυθεντικό τρόπο ύπαρξης και συνύπαρξης.

«Μια αξιόλογη συμβολή στην ελληνική βιβλιογραφία της στρατιωτικής ιστορίας» Γράφει ο Δρ. Παναγιώτης Βίγκλας //

ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΛΟΓΙΑΣ

 

Στο νέο βιβλίο του Κατελή Βίγκλα:

Επαναστάτες, κατακτητές, στοχαστές και ασασίνοι. Στρατιωτικές ιστορικές έρευνες, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2025, σελ. 184, 53 έγχ. εικ., ISBN: 978-960-656-326-3,

παρουσιάζονται τέσσερις ιδεότυποι (με τη βεμπεριανή έννοια) της Παγκόσμιας Ιστορίας: οι Επαναστάτες, οι Κατακτητές, οι Στοχαστές και οι Ασασίνοι. Η ΙΣΤΟΡΙΑ κινείται από τις ΙΔΕΕΣ. Οι ΙΔΕΕΣ είναι πίσω από όλα. Ακόμη και η στρατιωτική ιστορία ερμηνεύεται καλύτερα όταν ληφθούν υπόψη ο κόσμος των ιδεών, οι ιδεολογίες και οι νοοτροπίες. Η πολεμολογία είναι ένας νέος κλάδος της επιστήμης της ιστορίας που εμφανίστηκε στον 20ο αιώνα. Στο βιβλίο αυτό, εκτός από ιστορικές αφηγήσεις, υπάρχουν και στοιχεία πολεμολογίας. 

The new book by Katelis Viglas:

Revolutionaries, Conquerors, Thinkers and Assassins. Military Historical Researches, K. & M. Stamouli Publications, Thessaloniki 2025, pp. 184, 53 Color Images, ISBN: 978-960-656-326-3,

presents four ideal types (in the Weberian sense) of World History: the Revolutionaries, the Conquerors, the Thinkers and the Assassins. HISTORY is driven by IDEAS. IDEAS are behind everything. Even military history is better understood when the world of ideas, ideologies and mentalities is taken into account. Polemology is a new branch of the science of history that appeared in the 20th century. In this book, in addition to historical narratives, there are also elements of polemology.  

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟΥ

Αυτή η συλλογή επτά ιστορικών μελετών φέρνει στο φως στρατιωτικές περιπέτειες που εκτυλίχθηκαν στον Μεσαίωνα και στους Νεότερους Χρόνους. Αρχικά, περιγράφεται η επανάσταση των Ελλήνων στη Μακρυνίτσα που αντιμετώπισαν στρατιωτικά τους Τούρκους το 1878. Στη συνέχεια, εξιστορείται ο τρόπος με τον οποίο οι Ισπανοί κονκισταδόρες υπό τον Ερνάν Κορτές άλωσαν την πρωτεύουσα των Αζτέκων Τενοτστιτλάν το 1521. Ακόμη, με κομμένη την ανάσα παρακολουθούμε τον Πορτογάλο θαλασσοπόρο Βάσκο ντα Γκάμα, που ήλθε αντιμέτωπος όχι μόνον με τις αχανείς και άγνωστες θάλασσες, όταν περιέπλευσε την  αφρικανική ήπειρο φθάνοντας μέχρι την Ινδία (1497-1524), αλλά και τις ναυτικές δυνάμεις των μουσουλμάνων και των ινδουιστών, που επί αιώνες κυριαρχούσαν στο εμπόριο της περιοχής. Επιπλέον, στο παρόν βιβλίο θα συναντήσει κανείς θεωρητικές έρευνες πάνω στο φαινόμενο του πολέμου, όπως είναι στοχαστών του διαμετρήματος ενός Νικολό Μακιαβέλι και ενός Μάρκου Αυρήλιου. Μια άλλη στρατιωτική ιστορική έρευνα εστιάζει στην αποστολή των Ναζί στο Θιβέτ το 1938-39. Όσον αφορά τους ασασίνους, το τάγμα τους ιδρύθηκε το 1094 με έδρα το οχυρό Αλαμούτ του βορειοδυτικού Ιράν και πρώτο ηγέτη τον Χασάν ι Σαμπάχ, γνωστό και ως «Γέρο του Βουνού». Τα μέλη του τάγματος αυτού διέπρατταν πολιτικές δολοφονίες με την τακτική των αποστολών αυτοκτονίας, καθώς πίστευαν ότι αν πεθάνουν την ώρα της εκτέλεσης του καθήκοντος θα κερδίσουν μια θέση στον παράδεισο. Το βιβλίο κλείνει με Περίληψη στην αγγλική γλώσσα, Γενική Βιβλιογραφία και 53 Εικόνες με αναλυτικές λεζάντες.

Από τις αρχές Δεκεμβρίου 2025, κυκλοφορεί σε όλα τα ηλεκτρονικά και παραδοσιακά ελληνικά βιβλιοπωλεία.

Abstract

This collection of seven historical studies brings to light military adventures that unfolded in the Middle Ages and Modern Times. Initially, the Greek revolution in Makrinitsa, which was opposed militarily to the Turks in 1878, is described. Then, the story is told of how the Spanish conquistadors under Hernán Cortés captured the Aztec capital of Tenochtitlan in 1521. Furthermore, with bated breath, we watch the Portuguese navigator Vasco da Gama, who had to cope as with the vast and unknown seas when he sailed around the African continent, reaching India (1497-1524), as with the naval forces of the Muslims and Hindus, who for centuries dominated the trade of the region. In addition, in this book one will encounter theoretical research on the phenomenon of war, such as that of thinkers of the caliber of a Niccolò Machiavelli and a Marcus Aurelius. Another military historical research focuses on the Nazi expedition to Tibet in 1938-39. As for the Assassins, their order was founded in 1094 with headquarters in the Alamut fortress in northwestern Iran and their first leader was Hasan i Sabah, also known as the “Old Man of the Mountain”. The members of this order were committing political killings though the tactics of suicide missions, as they believed that if they die at the moment of carrying out their task will gain a place in paradise. The book closes with a Summary in English, a General Bibliography and 53 Images with analytical captions.

Since December 2025, the book has been available in all online and traditional Greek bookstores.

Φεστιβάλ Βιβλίου

Την Παρασκευή 6 Σεπτεμβρίου ξεκινά στην Αθήνα το καθιερωμένο Φεστιβάλ Βιβλίου. Το βιβλίο μου «Ο μεγαλομάρτυς Γεώργιος και το μοτίβο της δρακοντοκτονίας» θα είναι διαθέσιμο στο περίπτερο 238 των εκδ. Άνω Τελεία.

ΕΦΕΣΗ, ΑΝΕΥ ΟΡΙΩΝ, ΑΝΕΥ ΟΡΩΝ, ΤΟΥ ΕΝΟΣ

Αν κάποτε ήθελες να γνωρίσεις τα όριά σου, όταν ήσουν νέος, όταν ανοίγετο μπροστά σου ο κόσμος, όταν όλα τα πράγματα σου χαμογελούσαν και τα αγαπούσες, τώρα δεν βλέπεις παρά το υπέρμετρο, το άπειρο, το ανεννόητο. Γαλουχημένος με τη σκέψη του Πλωτίνου –παρεμπιπτόντως ποιός γνωρίζει τη σκέψη του πρώτου νεοπλατωνικού; Όσοι τον χρησιμοποιούν για να γράψουν τις εργασίες τους δεν διαθέτουν τον χρόνο για να αγναντέψουν το Επέκεινα∙ όσοι δεν τον γνωρίζουν καλά, θαμπώνονται από την έντονη λάμψη της σοφίας του εντός της Ιστορίας∙ τέλος, όσοι δεν έχουν ακούσει για αυτόν και το έργο του, δεν γνωρίζουν τι χάνουν!– λοιπόν αναζήτησα ό,τι αυθεντικότερο υπάρχει.

 Αλλά ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω. Όμως ο κόσμος συνεχίζει και γυρίζει.

Αν κάτι παρέμενε για πάντα σταθερό, δεν θα έπρεπε να υπάρχει όπως υπάρχουν οι άνθρωποι, οι λίθοι ή τα ζώα και τα φυτά.

Όλη η ζωή είναι μια προσπάθεια να τιναχθούμε εκ νέου έως Εκεί και να προχωρήσουμε ακόμη πιο πέρα, μέχρι το Ένα.

Η λήθη έρχεται για εμάς, όχι όμως και για τις ιδέες που δεν τη χρειάζονται, το ίδιο και αυτή –η λήθη– δεν τις χρειάζεται.

Όμως εμείς ως θνητά όντα, που προσμένουμε κάτι πάντα, όσο είμαστε ζωντανοί, επιθυμούμε και πάλι το άπειρο, άνευ ορίων, άνευ όρων, κατά την έκφραση του Ανδρέα Εμπειρίκου, διότι ο αρχαίος φιλόσοφος Επίκουρος δεν γνώριζε απολύτως τι έλεγε, όταν ομιλούσε περί μίας σειράς αμέτρητων επιθυμιών που ελλοχεύουν πίσω από τη μία επιθυμία, καθώς όλες συγκλίνουν στη μία και μοναδική έφεση του Ενός.

   

ΜΕΤΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ

Ε ναι λοιπόν! Τα εξής βλέπει κανείς σήμερα στην Ελλάδα, όπως εδώ και χρόνια, από τότε που γεννήθηκα και πιο πριν: ψευτογκλαμουριά, ψευτομαγκιά, ψεύτικη ευσέβεια, ψεύτικη ζωή γενικώς. Φαίνεται σαν να διαδόθηκε η "πανδημία" της αυτοπροβολής. Σε κάθε περίγυρο επαναλαμβάνονται οι ίδιες αδιέξοδες συμπεριφορές. Όπου πάνε οι άνθρωποι φέρνουν μαζί και τη βλακεία τους. Τώρα πλέον η βλακεία μετανάστευσε και στο διαδίκτυο. Μας πήρανε χαμπάρι και οι επιχειρηματίες και γέμισε το διαδίκτυο με διαφημίσεις. Η εξατομίκευση δεν είναι πλέον θέμα προσωπικότητας, όπως ήθελε ο Καρλ Γιουνγκ, αφού τώρα μας εξατομικεύει η Google.

Δεν αηδιάζω με τίποτε. Μακριά απ’ εμέ η αηδία. Όμως δεν αντέχω τους γενικούς και ιδιαίτερους τρόπους με τους οποίους παρουσιάζεται το πανταχού κατάντημα. Άραγε υπάρχουν κάποιοι που νομίζουν ότι θα τους σώσουν κάποιοι άλλοι; Ποιοί παρακαλώ είναι αυτοί; Ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πορφύριος, έλεγε ότι ο φιλόσοφος είναι ο σωτήρας του εαυτού του. Εάν κάθε άνθρωπος κρύβει μέσα του έναν φιλόσοφο, τότε δυνητικά όλοι μπορούν να σώσουν τον εαυτό τους. Όμως τα πλήθη ή όσοι λειτουργούν ως μπουλούκια και ως αγέλες, ποτέ δεν κατανόησαν ποιο είναι το ύψιστο διακύβευμα. Πάντα απορούσα γιατί οι άνθρωποι συνωστίζονται και αυτό φαίνεται να τους αρέσει πολύ. Η αλήθεια είναι ότι όλοι πάνε εκεί όπου πάνε και οι άλλοι. Οι άνθρωποι καθ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας χειραγωγούνται Μας βρίσκουν και προσπαθούν να μας βρουν για να μας εκμεταλλευτούν. Το θέμα είναι να μην μας βρίσκουν εύκολα. Δεν εννοώ να γίνουμε ερημίτες. Απλά να είμαστε όσο το δυνατόν πιο εκλεκτικοί. Πώς όμως να είναι κανείς εκλεκτικός, όταν πρέπει να συνεργάζεται; Επίσης, κάποιοι θεωρούν την ευγένεια ως επιδοκιμασία. Πώς να τους πεις πως απλά πρόκειται για ευγένεια!

Ποιος ανθρώπινος τύπος κυριαρχεί; Ο μικρός δικτάτωρ! Όλοι μας μοιάζουμε με μικρούς δικτάτορες. Όπως οι τελευταίοι έχουμε κατακτητικές τάσεις. Έτσι κατακτάμε μια γυναίκα, κατακτάμε ένα επάγγελμα, κατακτάμε ένα σπίτι, κατακτάμε έπιπλα και πράγματα κλπ. Φαινομενικά δεν υπάρχουν όρια. Το θέμα είναι ότι όλοι θέλουν ή νομίζουν ότι θέλουν να κατακτούν τα ίδια. Γιατί να μην προσπαθήσεις να κατακτήσεις έναν πνευματικό χώρο; Η κατακτητικές τάσεις και προθέσεις ενός επίγειου δικτάτορα ωχριούν μπροστά στις κατακτητικές τάσεις ενός φιλοσόφου, σημειώνει κάπου ο Ζακ Ντεριντά. Επίσης, όπως περίπου έλεγε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο μέσος άνθρωπος κάνει ό,τι μπορεί για να ξεχωρίσει, αλλά όσο περισσότερο προσπαθεί, τόσο περισσότερο πράττει ό,τι και οι άλλοι. Με άλλα λόγια, η μίμηση είναι αυτή που κυριαρχεί. Αυτό το φαινόμενο δεν απαντάται μόνο στην ανθρώπινη καθημερινότητα, αλλά γενικά στη φύση. Ίσως πρόκειται για τα μιμίδια κατά Ρίτσαρντ Ντόκινς ή τη μιμητική επιθυμία κατά Ρενέ Ζιράρ. Δεν ξέρω περί τίνος ακριβώς πρόκειται. Πάντως τις εξής δύο τάσεις διακρίνω στα σύγχρονα εν Ελλάδι ανθρώπινα περιβάλλοντα: τη μετριότητα και τη βαρβαρότητα!

ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟ-ΒΕΒΑΙΩΣΗ

"Ο Οδοιπόρος" του Ιερώνυμου Μπος,
Μουσείο Boymans-van Beuningen, Ρότερνταμ. 
"O Οδοιπόρος" 
ταλαντεύεται ανάμεσα σε επιλογές, την αρετή,
την κακία ή την επιστροφή στην οικία του. 
Η αποσύνδεση της επιστροφής στην
"φίλην ες πατρίδαν" (κατά την πλωτίνεια φράση)
από την αρετή υποδηλώνει 
ότι η γνώση δεν έχει πλέον σταθερό μεταφυσικό
έρεισμα.

«Πολλές φορές ξυπνώ έξω από το σώμα στον εαυτό μου…»

Πλωτίνος, Ἐννεάδες, IV.8.1.1-11.

Ο Ιερός Αυγουστίνος αναφέρθηκε στη σιωπηλή ανάγνωση στο έργο του Εξομολογήσεις (Confessiones), όταν περιέγραψε τον τρόπο που διάβαζε ο επίσκοπος Αμβρόσιος στην οικία του. Είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια της αρχαιότητας η ανάγνωση κυρίως γινόταν μεγαλόφωνα. Πού οφείλεται λοιπόν το νέο έθος; Προφανώς στο χάραγμα μίας νέας εποχής, που χαρακτηρίζεται από την ανακάλυψη του υποκειμένου.  
Νομίζω όμως πως το αφετηριακό σημείο της ανακάλυψης της εσωτερικότητας βρίσκεται ήδη στο έργο του Πλωτίνου. 
Η έννοια του υποκειμένου, προερχόμενη από την εποχή του Πλωτίνου και του Αυγουστίνου, αναδύθηκε στην επιφάνεια της ιστορίας ως το θεμέλιο της γνώσης και της σκέψης. Στα νεώτερα χρόνια μοιάζει να μη συνδέεται με την αμφισβήτηση, αφού αφορά πρωταρχικά τη βεβαιότητα της ύπαρξης. Αν και αιτία της σκέψης μπορεί να είναι η αμφισβήτηση, ο Ρενέ Ντεκάρτ διακήρυξε περίτρανα τη βεβαιότητα της ύπαρξης ως σκέψη του υποκειμένου. Το θέμα δεν είναι εδώ να επιβεβαιώσουμε εκ νέου τον περίφημο συλλογισμό του Ντεκάρτ και να πούμε ότι η σκέψη που βεβαιώνει την ύπαρξη προϋποθέτει έναν βαθμό αμφισβήτησης και ότι δεν θα οδηγείτο σε αυτό το στάδιο της βεβαιότητας πριν αμφισβητήσει τα πάντα. Το θέμα είναι να δούμε τη μετατόπιση σε έναν «μονισμό του υποκειμένου», που αν και αναγνωρίζει την ύπαρξη του Θεού, δεν στηρίζεται πλέον σ' Εκείνον, αλλά στο εγώ. Ό,τι έρχεται σε αντιπαράθεση με τη θέση του Ντεκάρτ είναι ότι η αμφισβήτηση δεν στηρίζεται πουθενά, εφόσον αμφισβητείται κάθε βεβαιότητα, πέφτοντας στην παγίδα του εγώ που επιζητεί μόνιμα την αυτο-βεβαίωσή του. Μέσω της αμφισβήτησης επιζητείται η ανυπαρξία του εγώ ή ο πολλαπλασιασμός του.
Ο Πλωτίνος προσέδωσε στην εσωτερικότητα μία μυστικιστική, αλλά και έλλογη διάσταση, βαδίζοντας στα ίχνη του Πλάτωνα. Όμως ενώ στο έργο του Πλάτωνα η φιλοσοφία είχε κοινωνικο-πολιτική σημασία, κατά τον Πλωτίνο η εσωτερικότητα εγκαθιδρύεται ως η κατεξοχήν φιλοσοφική όδευση. Ο Πλωτίνος θεώρησε τον εσωτερικό κόσμο όχι μόνο πηγή δυνατοτήτων, αρμονική δομή σε συνάφεια με το περιβάλλον, αλλά και έναν θαυμαστό χώρο, όπου ο άνθρωπος συνειδητοποιεί τον εαυτό του. Τίποτε πια δεν μπορεί να υπάρξει σε σχέση προς τον άνθρωπο χωρίς τη διαμεσολάβηση της εσωτερικής διάστασης. 
Από τη μία πλευρά προϋποτίθεται η λογική ενάσκηση του πνεύματος, από την άλλη πλευρά υπερβαίνεται το εχέγγυο της λογικής εν όψει της προσέγγισης του Θεού. Η επανεύρεση του αληθινού εγώ κατά τη θρησκευτικο-φιλοσοφική εμπειρία εντός των νοητών, συμπίπτει με μία κίνηση εσωστρέφειας. Η κίνηση αυτή δεν αφορά τον χωροχρόνο του κόσμου, αλλά το άχωρο και άχρονο του εσωτερικού εαυτού, εγκαθιδρυμένη ως έλλαμψη στην αιωνιότητα. Παράλληλα εκδιώκεται από και μορφοποιεί τον κόσμο του γίγνεσθαι, όπου η αμφισβήτηση είναι διάχυτη και η κίνηση της σκέψης αναλώνεται στη μάταιη προσπάθεια της αυτο-βεβαίωσης. Ανακούφιση και σωτηρία βρίσκουμε μόνο εντός μας, όταν η ατομική βεβαίωση συμπέσει με τη βεβαιότητα του θεϊκού. Έτσι, αντίθετα από ότι σημείωσε ο Πλωτίνος, η έγερση των αμφιβολιών μέσα στον εαυτό δεν αφορά πάντα την ενδυνάμωση, αλλά την αναίρεση της αυτο-βεβαιότητας.
Κατά τον Πλωτίνο, ο Νους συνιστά μία ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα, όταν σκέφτεται τον εαυτό του. Παρόλα αυτά ο διαχωρισμός στο επίπεδο του Νου δεν υφίσταται, αφού τελικά όταν αντικρίσει το ίδιο το Εν, δηλαδή τον Θεό, δεν είναι πια δυο, αλλά ένα. Το παράδειγμα που φέρνει ο Πλωτίνος είναι αυτό του αναγνώστη, ο οποίος λειτουργεί καλύτερα διαβάζοντας, όταν δεν έχει συνείδηση ότι διαβάζει (οὐ γὰρ τὸν ἀναγιγνώσκοντα ἀνάγκη παρακολουθεῖν ὅτι ἀναγιγνώσκει καὶ τότε μὰλιστα,  ὅτε μετὰ τοῦ συντόνου ἀναγιγνώσκει – Ι.4.10.24-26). Γίνεται φανερή η ομοιότητα του παραδείγματος του αναγνώστη που φέρνει ο Πλωτίνος για να δείξει την τάση του Νου προς την ενότητα, σε σχέση με την αναφορά του Αυγουστίνου στον δάσκαλό του Αμβρόσιο που διάβαζε σιωπηλά. Ο αναγνώστης δεν χρειάζεται πια να παρακολουθεί τον εαυτό του, δηλαδή να έχει συνείδηση ότι διαβάζει• βέβαια το πιο πιθανό είναι ότι εδώ η ανάγνωση την οποία είχε κατά νου ο Πλωτίνος γίνεται φωναχτά, αλλά η τάση εσωτερίκευσης του αναγνώστη φανερώνεται με την έμφαση στην έλλειψη παρακολούθησης του εαυτού, δηλαδή της προσοχής.
Ωστόσο, μία άμεση διαπίστωση είναι πως για να κατορθωθεί η ανακάλυψη αυτή ή και ως παρεπόμενό της, προϋποτίθεται η στροφή προς μία πρωταρχική πραγματικότητα που ταυτόχρονα βρίσκεται εμπρός ως συνεχώς μετατιθέμενο όριο. Το ίδιο το εγώ αναγκάζεται να αιτεί την αυτο-βεβαίωση. Βιώνοντας τη διάχυτη αμφιβολία του κόσμου των αισθήσεων, αμφισβητώντας ακόμη και τον εαυτό του, στοχαζόμενο διαρκώς περί της ύπαρξης του θεϊκού, χωρίς καμία αληθινή βεβαιότητα, έρμαιο ενός πολύπαθου σώματος, αναζητά, χωρίς τέλος, την πορεία που θα το οδηγήσει στην αληθινή έκσταση.  

ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΡΟΧΩΡΗΜΑΤΟΣ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ

"Κάθε κατάκτηση, κάθε βήμα μπροστά στη γνώση, προκύπτει από το θάρρος, από τη σκληρότητα απέναντι στον εαυτό μας, από την καθαρότητα σε σχέση με τον εαυτό μας."

Φρήντριχ Νίτσε

Σχολιασμός: 

Κάθε σχέση με τον εαυτό δεν οδηγεί απαραίτητα στη γνώση. Κάθε κατάκτηση δεν οδηγεί απαραίτητα στη γνώση. Το θάρρος συχνά δεν βοηθά τόσο, όσο ο δισταγμός για την εύρεση του αληθινού. Όμως η καθαρότητα είναι απαραίτητη προϋπόθεση όχι ως διαμεσολάβηση στη σχέση προς τον εαυτό μας, αλλά ως ηθικο-πολιτικό αίτημα για τη γνωστική απελευθέρωση. Το θέμα είναι με ποιόν τρόπο θα νοήσουμε την καθαρότητα εάν όχι ηθικά. Θα μπορούσαμε να τη θεωρήσουμε ως το βίωμα της κάθαρσης από τα παθήματα, αριστοτελικά εννοούμενο, διαμέσου της Τέχνης. Ακόμη θα μπορούσαμε να υποθέσουμε την υποδήλωση μιας λογικής κάθαρσης, μια εκλογίκευση και ρασιοναλιστική τάση, καντιανού τύπου. Το θέμα είναι τί εννοεί εδώ ο Φρειδερίκος Νίτσε. Άραγε, αν απομονώσουμε τον όρο από τα φιλολογικά και ιστορικά του συμφραζόμενα, αλλά και από τη φιλοσοφία του Νίτσε, η ερμηνεία του θα είναι αυθαίρετη; Ωστόσο, η σύνδεση της σκληρότητας, της καθαρότητας, του θάρρους και της κατάκτησης με δύο λέξεις, τον εαυτό και τη γνώση, υποδηλώνει μια πρακτική και καλλιέργεια του εαυτού, με όρους της φιλοσοφίας του Μισέλ Φουκώ. Ακόμη η σκέψη του άλλου Γάλλου φιλοσόφου Πιέρ Αντό (1922–2010), ως συναδέλφου και εν μέρει συνεργάτη του Φουκώ, εδώ είναι αποφασιστικής σημασίας για την κατανόηση του αποφθέγματος. Η σκληρότητα και η κατάκτηση που κρύβονται πίσω από την καθαρότητα υποδηλώνουν την εξουσία και τη σχέση δύναμης. Επίσης, το θάρρος και η καθαρότητα υποδηλώνουν μια αυτο-εξέταση και τον αυτοέλεγχο. Η έννοια της γνώσης πάλι προϋποθέτει τη διαρκή αναζήτηση της αλήθειας, ως το πλέον χαρακτηριστικό ζητούμενο του πολιτισμού μας. Το προχώρημα και το βήμα προς τα εμπρός δείχνουν την αναγκαιότητα των ανθρώπων του μέλλοντος να αποφεύγουν τις οπισθοχωρήσεις. Με άλλα λόγια, πίσω από τη φράση αυτή κρύβεται και πάλι το ιδεώδες του υπεράνθρωπου, όχι τόσο ως υποκειμένου της πληροφορίας, αλλά πιο πολύ ως κατακτητή, ήρωα και αναζητητή, περιπλανώμενου και διαφωτιστή, δημιουργού του επιστητού.

Κ.Β.

ΑΛΗΘΙΝΑ ΦΙΛΟΣΟΦΗΜΑΤΑ

Το κέντρο και οι ακτίνες του. Το Εν και οι εξακτινώσεις του.
Σχέδιο που θυμίζει New Age.  

Το ερώτημα είναι κατά πόσο περιλαμβάνονται εδώ φιλοσοφήματα που αφορούν το πώς και το γιατί και που οδηγούν σε ό,τι θα πρέπει να είναι αληθινό. Θα ήθελα να αφεθώ, να παρασυρθώ από τη ρύμη του λόγου ατελείωτα, ο Λόγος να με βγάλει ασπροπρόσωπο! Το θέμα είναι ότι ο Λόγος με «Λ» κεφαλαίο, ως κοινωνικά αποδεκτή και επαληθεύσιμη λογική, οφείλει να υπάρχει ανέκαθεν φωτεινός, ξεκάθαρος, κυριολεκτικός και μάλιστα απαστράπτων.

Θα ήθελα εκ των προτέρων να μπορώ να καθορίζω τις συντεταγμένες του ταξιδιού ή τους κανόνες του. Όμως, όπως κάθε ταξίδι έχει ουκ ολίγα απρόοπτα και περιπέτειες, έτσι και κάθε σχεδίασμα του λόγου είναι συχνά ατελέσφορο και μας αφήνει ξεκρέμαστους.

Πώς γίνεται όμως η τάξη του Λόγου να μην είναι τάξη, αλλά να αφήνεται, να εγκαταλείπεται τόσο συχνά στην αταξία; Για ποιόν ανεξιχνίαστο «λόγο» δεν πετυχαίνει πάντα η οργανωτική προσπάθεια δια του λόγου; Στην πραγματικότητα, ο λόγος δεν είναι εφικτό να υπάρχει ξέχωρα από την πράξη. Κάθε έλλογη προσπάθεια συγκρότησης των δομών της ύπαρξης οδηγεί στην απόφαση και στην ισχύ. Το θέμα είναι ότι υπάρχουν στοιχεία εντός του λόγου που οδηγούν κατευθείαν στην υπονόμευσή του. Ο παραλογισμός πηγάζει πράγματι από τα συναισθήματα, τα πάθη, τα επιμέρους όντα κλπ. Αλλά η πηγή του λόγου, αν και ο τελευταίος εδράζει στην ψυχή, δεν είναι στην ψυχή! Η μόνη αληθινή πηγή όλων των όντων, ακόμη και των ψυχών μας, της θεϊκής υπόστασης της ψυχής και της ψυχής του κόσμου, είναι πάνω από αυτές.

Το Απόλυτο μας διαφεντεύει είτε το θέλουμε είτε όχι. Η ανάγκη του λόγου δεν πηγάζει εξ αυτού του ιδίου. Η ανάγκη της ψυχής να εκφράζεται δεν πηγάζει από την ίδια, διότι ο Λόγος ως λογική υπερβαίνει την ψυχή. Έτσι, καθετί λογικό μας διαφεντεύει είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι. Ο Λόγος δεν είναι το απόλυτο. Ο Λόγος είναι μια δομή που από μόνη της δεν έχει νόημα. Εμείς ως ενεργά υποκείμενα δίνουμε νόημα στη ζωή και τον λόγο. Όμως, αν εμείς δεν συνειδητοποιήσουμε τι είμαστε, αν δεν δούμε τον λόγο ως άψυχο σώμα, τότε δεν θα καταλάβουμε ποτέ την ψυχή.

Η ζωή δια του λόγου δεν γίνεται να μην υπάρχει, διότι η αληθινή ύπαρξη εκλογικεύεται. Τι θέλω να πω με αυτό; Πάντα και οπωσδήποτε πάντα, αναγόμαστε για να ζήσουμε. Η «ζωή δεν ζει», αν δεν αναχθεί. Όμως καλούμαστε τόσο συχνά να αντιμετωπίσουμε τους παραλογισμούς ή τις αβύσσους της ύπαρξης, το τίποτε που νομίζουμε ότι βρίσκεται τόσο συχνά εμπρός μας, αν και δεν είμαστε σίγουροι τι είναι και προπαντός «αν είναι»!       

Μολοταύτα, θέτω ένα απλό αξίωμα: «ζούμε και υπάρχουμε, διότι ζει και υπάρχει ό,τι δεν ζει και δεν υπάρχει». Το Απόλυτο, ως αποκορύφωμα της σκέψης και της αναφοράς στον εαυτό μας και πέραν αυτού, «δεν είναι»… Διότι αν Εκείνο ΗΤΑΝ, δεν θα ήταν! Τι θέλω να πω με αυτή τη φαινομενική αντίφαση, ότι το ΑΠΟΛΥΤΟ είναι λυμένο, απολελυμένο, ελεύθερο! Το εγώ μας, λοιπόν, πού χωράει, πώς προσδιορίζεται σε έναν κόσμο ακραιφνών εγωιστικών προσδοκιών και βιοπάλης; Το εγώ υπάρχει αληθινά μόνο εάν κατορθώσει να ταυτιστεί με Εκείνο! Μόνο τότε υπάρχει, όταν κανένα «τότε» δεν υπάρχει, όταν προσεγγίζεται ο «αιών» που περιφέρεται ατελείωτα γύρω από Εκείνο.

Λοιπόν, λέω αυτό το απλό: το «πάντη απλούν» βρίσκεται στο άχωρο της συνείδησης, άρχει σε αυτήν. Ο Θεός δεν υπάρχει, άρχει. Αλλά όταν δεν κατανοούμε ότι αυτο-προσδιορίζεται Εκείνο μέσα μας, δεν έχουμε τη δύναμη να αυτο-προσδιοριστούμε και εμείς.

Το εμείς είναι η κατάσταση της συνειδητοποίησης του πρωτύτερα ασυνείδητου. 

ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ

Εικόνα από το κόμικ Τα τείχη της Σαμάρις των Φρανσουά Σουιτέν και Μπενουά Πήτερς. Τα πανύψηλα τείχη της Σαμάρις, που τελικά αποδεικνύεται ότι είναι ομοιώματα, σηματοδοτούν την παγίδευση του ήρωα, στην προσπάθειά του για αυτοσυνείδηση.
   

Στα έργα του Έντγκαρ Άλαν Πόε, το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, εμφανίστηκαν για πρώτη φορά κάποια από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του αστυνομικού μυθιστορήματος, όπως ο ντετέκτιβ της «πολυθρόνας», το χαλκευμένο κείμενο, η κλασσική αστυνομική ιστορία (Gumshoe), και το θέμα του εξαφανισμένου προσώπου. Ο Εμίλ Γκαμποριό (Émile Gaboriau) συνέχισε επιτυχημένα την ίδια παράδοση, επινοώντας τον Μεσιέ Λεκόκ (Monsieur Lecoq), έναν εξίσου ορθολογικό ντετέκτιβ, όπως ο Σαρλ Ωγκάστ Ντυπέν του Πόε. Το μοντέλο του ντετέκτιβ του Σέρλοκ Χόλμς, εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, επηρεασμένο από το κίνημα του Θετικισμού. Τα έργα της Αγκάθα Κρίστι, κατασκευασμένα για να αποτελούν πάζλ, αφορούν μία χρυσή εποχή του αστυνομικού μυθιστορήματος. Στα περισσότερα έργα του είδους, αν και εμφανίζεται λύση στο τέλος, η σκοτεινότητα που τα χαρακτηρίζει μοιάζει να μην φωτίζεται επαρκώς. Η υποκρισία της κοινωνίας με την οποία ασχολούνται, η επίφαση ηθικότητας, δεν μπορεί να κρύψει τον αβυσσαλέο κόσμο της ανθρώπινης ψυχής.   

Μία μοντέρνα ερμηνεία και κριτική της αστυνομικής λογοτεχνίας είχε εμφανιστεί ήδη στις αναλύσεις του Ζίγκφριντ Κρακάουερ (Sigfried Kracauer), ο οποίος ήταν φίλα προσκείμενος στη Σχολή της Φρανκφούρτης. Διαχωρίζοντας δύο σφαίρες σκέψης και βίου, ο Κρακάουερ θεωρεί ότι η μία αντανακλά την άλλη, κατά άνισο τρόπο.^[1] Η ανώτερη πνευματική σφαίρα έχει σύμφωνα με αυτό το σκεπτικό αναλογίες προς την κατώτερη, της οποίας η κατάπτωση παρουσιάζεται ιδιαίτερα από τον κόσμο του αστυνομικού μυθιστορήματος. Ο ντετέκτιβ παίζει τον ρόλο του διαμεσολαβητή, μέσω του οποίου ο ένας κόσμος επικοινωνεί με τον άλλο. Έτσι γίνεται αποδοχή της ύπαρξης όχι μόνο μίας κοινωνικά ταξικής διάρθρωσης μαρξιστικού τύπου, αλλά και της παραδοσιακής μεταφυσικής ιεράρχησης του βίου, που έχει τις ρίζες της στον Πλατωνισμό και τον Χριστιανισμό. Όσο απομακρύνεται κανείς από τη θεϊκή αρχή, το Εν, τόσο περισσότερο προσεγγίζει το μηδέν, την οντολογική υποβάθμιση και την απουσία νοήματος. Ο κόσμος του αστυνομικού μυθιστορήματος γίνεται αντιληπτός, όπως αργότερα από τους στοχαστές του μεταμοντερνισμού, ως ο κόσμος της ύλης και του κακού, που εκφράζει μία Θεολογία του μηδενός. Η αστυνομική λογοτεχνία είναι μία τερατώδης καρικατούρα του πολιτισμού,^[2] ένα περιθωριακό φαινόμενο, αλλά ενδιέφερε τους εκπροσώπους της Σχολής της Φρανκφούρτης, καθώς αυτή εντασσόταν στην κουλτούρα των ανερχόμενων μαζών.

Η πολεμική του Κρακάουερ δεν στοχεύει απαραίτητα στην καταδίκη του φαινομένου που αποτελεί το αστυνομικό μυθιστόρημα, αλλά στην ανάδειξη των χαρακτηριστικών που μπορούν να επιδεχτούν φιλοσοφική ερμηνεία. Επίσης, η υπαρξιστική φιλοσοφία βρίσκει το αντίστοιχό της στην αφηγηματική περιγραφή του αυτεξουσίου των ηρώων, στην απουσία νοήματος, στην αίσθηση του μυστηρίου και στους τρόμους της κατώτερης «σφαίρας», που οδηγούν τον βαριεστημένο αναγνώστη σε θέση ισχύος.^[3] Η σύγκριση με τη Θεολογία είναι χαρακτηριστική, όπως και με την Τέχνη ή το φαινόμενο της μαγείας. Το χολ του ξενοδοχείου συγκρίνεται από τον Κρακάουερ με τη Θεία Λειτουργία,^[4] και θεωρείται ως παραδειγματικός χώρος του μοντέρνου αστυνομικού μυθιστορήματος. Το χολ εκφράζει το κενό και τον άδειο χώρο της φυσικής και την κυριαρχία της ratio∙ σε αντίθεση προς τη θρησκευτικά συνεκτική κοινότητα, στο χολ του ξενοδοχείου, οι μεμονωμένοι πελάτες διατηρούν την ανωνυμία τους και απλώνονται σαν άτομα στο κενό∙ καθισμένοι στις πολυθρόνες τους, δεν κάνουν τίποτε περισσότερο από το να μιλούν με αδιάφορη ευχαρίστηση για τον κόσμο. Το μυστήριο του χολ του ξενοδοχείου δεν είναι πια θρησκευτικό, αλλά ένα μυστήριο ανάμεσα σε μάσκες.^[5] Η μετα-τραγική αίσθηση της αστυνομικής ιστορίας  ίσως δίνει ειρωνικά την πρόγευση του καιρού των εσχάτων, αλλά η ιεροποίηση του πραγματικού προϋποθέτει την αλληλοπεριχώρηση των δύο σφαιρών. Ο ντετέκτιβ είναι ο απόλυτος εκπρόσωπος της λογικής και οι υπέρμετρες ικανότητές του ένα μέσο για την επαλήθευση των ενοράσεών της.^[6] Τα καλύτερα αναλυτικά μέσα της Σχολής της Φρανκφούρτης είναι παρόντα. Η καταδίκη του ολοκληρωτικού φαινομένου ως απόρροια του ακραίου Ορθολογισμού και η κριτική στον Θετικισμό και στον Μηχανικισμό, που ανάγονται στον 19ο αιώνα, τον οδηγούν σε μία μεταφυσική ερμηνεία, στερημένης της ματεριαλιστικής ανάλυσης, χαρακτηριστική της ώριμης φάσης του έργου του. Επίσης, εφόσον ο κόσμος του αστυνομικού μυθιστορήματος θεωρείται ως μία αρνητική οντολογία, δεν αντιμετωπίζεται μόνο στο πλαίσιο της αισθητικής, αλλά γίνεται προσπάθεια ερμηνείας του εκ του σύνεγγυς, χωρίς την παραδοχή ενός αφελούς Ρεαλισμού, όπως παλιότερα κατηγορήθηκε. Παρά όλα αυτά, αν και ο Κρακάουερ είναι πεπεισμένος ότι οι περιγραφές των αστυνομικών μυθιστορημάτων είναι κατασκευασμένες και επιδεκτικές φιλοσοφικής σημασιοδότησης, θεωρεί ότι όπως και η δική του περιγραφή, αφορούν τον πραγματικό κόσμο.^[7]

Στον 20ο αιώνα εμφανίστηκαν ακόμη παραδείγματα μεταφυσικών αστυνομικών μυθιστορημάτων που επηρεάζονται από τον Μεταμοντερνισμό. Ο κόσμος και το κείμενο παρουσιάζονται στη λαβυρινθώδη διάστασή τους. Βέβαια, ο Μεταμοντερνισμός θεωρούσε ότι εναντιώνεται στο κίνημα του Υπαρξισμού, αλλά εξέφραζε τη γενική απαισιοδοξία. Στην ουσία ό,τι ονομάζεται μεταφυσικό αστυνομικό μυθιστόρημα δεν έχει σχέση με την αρχαία και μεσαιωνική μεταφυσική της ελπίδας της σωτηρίας της ψυχής, αλλά αφορά ό,τι ήταν απευκταίο.

Εξίσου προς τη φιλοσοφία του Μεταμοντερνισμού, το μεταφυσικό αστυνομικό μυθιστόρημα αφορούσε την αγωνία του κενού, την απουσία αξιών, την έλλειψη προσανατολισμού και νοήματος σε έναν κόσμο χωρίς σταθερότητα. Επρόκειτο για μία μεταφυσική και οντολογία^[8] του πάθους. Έτσι εξηγείται η ατέρμονη σειρά αντανακλάσεων χωρίς πέρας στο έργο του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, του Ζώρζ Περέκ –ιδιαίτερα όσον αφορά τα έργα Η Εξαφάνιση (La Disparition)^[9] και 53 Ημέρες (53 Jours)– του Μπενουά Πήτερς και του Αλαίν Ρόμπ-Γκριγιέ –χαρακτηριστικό είναι ένα από τα πρώτα έργα του με τίτλο Οι Σβηστήρες (Les Gommes).^[10]

Αφορώντας διαρκώς στην υποψία της απροσδιοριστίας της άπειρης ύλης, που δεν μπορεί να προσεταιριστεί, μόνο να καταδικαστεί, να τιμωρηθεί, να ερευνηθεί, να φυλακιστεί, ο ήρωας ντεντέκτιβ στο μεταφυσικό αστυνομικό μυθιστόρημα, παρουσιάζεται νικημένος και όχι θριαμβευτής (όχι όπως ήταν ο Σέρλοκ Χόλμς, ο Ηρακλής Πουαρό και συνήθως ο Μαιγκρέ του Ζώρζ Σιμενόν).^[11] Η υποψία της ενοχής μετατίθεται αέναα∙ δεν είναι τυχαίο ότι ο Μπόρχες υιοθετεί συχνά την ιδέα του κύκλου για τις ιστορίες του, σαν να αναβιώνει την παγανιστική αντίληψη του χρόνου. Σε αυτό το σύμπαν χωρίς σημείο αναφοράς, στον εφιάλτη της γήινης περιπλάνησης στον αισθητό κόσμο, που θυμίζει την οπτική για την πραγματικότητα των αρχαίων Γνωστικών, ο άνθρωπος μοιάζει χαμένος∙ τα πολλά επίπεδα ερμηνείας υποδηλώνουν την απουσία συνοχής και ελέγχου. Ο Λόγος υπονομεύεται διαρκώς, χάνεται στην πολυμορφία, σε μια ατέρμονη σειρά υποψιών.

Ανάμεσα στους λογοτέχνες που εφαρμόζουν μεταφυσικές ενοράσεις σε συνδυασμό με ευρύτατη παιδεία και φαντασία, ξεχωρίζει ο Μπόρχες στο λογοτεχνικό σύμπαν του οποίου η αίσθηση του μυστηρίου είναι τόσο έκδηλη, ώστε να μην λείπει η υποψία ότι το απίθανο είναι πολύ πλησιέστερα από ότι νομίζουμε στο πιθανό. Ο Μπόρχες κατασκευάζει έντεχνους λαβυρίνθους,^[12] θεωρώντας ότι υπάρχουν άπειροι δυνατοί κόσμοι που ανακυκλώνονται ή πως η ζωή μας αποτελεί ψευδαίσθηση ή ακόμα και ένα όνειρο μέσα σε όνειρο. Η έκπληξη, το θαυμαστό, αλλά και το ανέκφραστο για το οποίο γίνεται υπαινιγμός, κρύβουν και φανερώνουν ταυτόχρονα τα αδυσώπητα παιχνίδια της μοίρας που μοιάζει παραδόξως εξωπραγματική. Το φανταστικό παρελθόν δεν παρουσιάζεται ούτε ως φενάκη ούτε ως ρεαλιστική ανακατασκευή, αλλά ως αίνιγμα. Το βάρος της απέραντης, αλλά, ωστόσο, προσεκτικά επιλεγμένης πνευματικής γενεαλογίας, ούτε συντρίβει την αφήγηση ούτε την περιορίζει, αλλά την καθιστά «α-όριστη», παρότι τα περισσότερα ονόματα συγγραφέων, όντων, τόπων και ιδεολογικών ρευμάτων είναι απολύτως υπαρκτά· εδώ έγκειται ένα από τα μυστικά της τέχνης του: η σκόπιμη παρείσφρηση ανάμεσα στα υπαρκτά πραγματολογικά και άλλα πολιτιστικά στοιχεία, κάποιων «πλαστών» εγγράφων, βιβλίων, όντων, συγγραφέων κ.ά., που παρουσιάζονται ως αληθινά, δημιουργώντας με φαινομενικά χαώδη, αλλά ενδογενώς συνεκτικό τρόπο την υποψία. Η ύπαρξη του δίχως όνομα, εκείνου που θα θέλαμε να ονομάσουμε, αλλά δεν τολμούμε ή αδυνατούμε να ονομάσουμε, βρίσκει τώρα ονόματα, τα οποία δεν υπήρχαν μέχρι πρότινος, για να αποκτήσουν και αυτά μία θέση στο «φανταστικό μουσείο» του μεταμοντέρνου, πριν εισέλθει πάλι κάτι νέο, του οποίου το όνομα να λείπει.

Η έντονη λαχτάρα για την εύρεση του δίχως όνομα δραματοποιείται στο διήγημα «Ουντρ» της συλλογής Το Βιβλίο της Άμμου του Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Ο  ήρωας μαθαίνοντας πως η ποίηση των Ούρνων (φανταστικός λαός του Μεσαίωνα που παραπέμπει ηχητικά στους Ούνους) περιορίζεται σε μία μόνο λέξη, ξοδεύει ολόκληρη τη ζωή του στην αναζήτησή της. Τελικά, ψελλίζει την λέξη αυτή στο αυτί του ένας ετοιμοθάνατος, χωρίς όμως να γνωστοποιείται στον αναγνώστη. Πρόκειται για το λογοτεχνικό τέχνασμα της λύσης μία θεμελιώδους ανθρώπινης απορίας με αφηγηματικό τρόπο, καθώς το μυστικό χάνεται μαζί με τον θάνατο του προσώπου που υποτίθεται ότι το κατέχει. Έτσι το δίχως όνομα παραμένει δίχως όνομα, αφού ονομάζεται μυστικά.^[13]

Σε ένα άλλο μεταφυσικό μυθιστόρημα του μεταμοντερνισμού, τη Γυάλινη Πόλη (City of Glass) του Πωλ Ώστερ, συμβαίνουν τα εξής: η αφήγηση αφορά τον τρόπο σκέψης και δράσης του κεντρικού ήρωα Ντάνιελ Κουίν (Daniel Quinn), ο οποίος παίρνει τη θέση του άγνωστου για αυτόν Πωλ Ώστερ, ενός υποτιθέμενου ντετέκτιβ –όνομα που δεν ανήκει τελικά σε ντετέκτιβ, αλλά σε συγγραφέα, ταυτόσημο με το όνομα του αληθινού συγγραφέα της αφήγησης∙ την ίδια στιγμή, ο αναζητητής ήρωας χρησιμοποιεί ως ψευδώνυμο το όνομα Γουίλιαμ Γουίλσον (William Wilson), για τις αστυνομικές ιστορίες που γράφει. Στον παρόντα χρόνο, φυσικά, ο αναγνώστης διαβάζει μία αστυνομική ιστορία που έχει γραφτεί από τον υπαρκτό συγγραφέα Πωλ Ώστερ.

Στο εν λόγω έργο, η αναζήτηση προσδιορισμού πίσω από τα ονόματα δεν είναι δυνατόν να ανακαλύψει τίποτε ουσιαστικό. Μοιάζει να υποφώσκει ένας πόλεμος ανάμεσα σε όσους συνδέουν τη γλώσσα με την πραγματικότητα και σε όσους τις αποκόπτουν. Έτσι, γίνεται μία σπουδή στη μεταμοντέρνα φιλοσοφία της γλώσσας. Η Αδαμική γλώσσα ή η γλώσσα πριν τη Βαβέλ ως αίτημα του πατέρα Στίλμαν (Stillman), αντιστοιχεί στον πλατωνικό Ρεαλισμό, σύμφωνα με τον οποίο τα ονόματα έχουν ουσίες, ενώ μετά την πτώση ή μετά τη Βαβέλ την στερούνται. Η νοσταλγία του χαμένου παραδείσου συνοδεύεται από την ανάγκη για κάθαρση, ένα πουριτανικό όραμα, που προβάλλεται μέσω της θρησκευτικής ιδεοληψίας, στην προκολομβιανή Αμερική και τους Ινδιάνους της.^[14] Η αναζήτηση της ουτοπίας (Golden Age), εκφράζεται από τον παραλογισμό της αναζήτησης της γλώσσας του Θεού.^[15] Παρόλο που σύμφωνα με τον Μεταμοντερνισμό, ο Μηδενισμός είναι καταδικαστέος, το γεγονός ότι ο πρώτος αναλωνόταν να τον καταδείξει παντού, υποδηλώνει τη συγγένειά του με αυτόν. Κατά την υποτιθέμενη παρανοϊκή θεωρία του Στίλμαν, αιτία της πτώσης από τον παράδεισο είναι τελικά η υποψία και η γνώση του καλού και του κακού.

Όταν η αίσθηση του μυστηρίου δεν στερεύει, η έφεση για ανάγνωση επαναλαμβάνεται. Κάποτε το αφηγηματικό συμβόλαιο με τον αναγνώστη υπονομεύεται, καθιστώντας την αφήγηση ύποπτη, όπως στο μυθιστόρημα του Benoît Peeters, Η Βιβλιοθήκη των Βιλλέρ (La Bibliothéque des Villers, όπου παρουσιάζεται το ανάγραμμα: Villers=Livres).^[16] 

Η αστυνομική ιστορία ολοκληρώνεται χωρίς τη συμβατική ανακάλυψη και αποκάλυψη του ενόχου στο τέλος της αφήγησης.^[17] Το κείμενο, παρόλο που είναι στην εντέλεια δομημένο, επιτρέπει μία προσωρινή ατέλεια, που καθορίζει τον ερμηνευτικό κώδικα, προκαλώντας ένα horror vacui, σύμβολο της απουσίας τελικού νοήματος. Η βασική σκοπιμότητα αφορά τον αναγνώστη, που πρέπει να συμπληρώσει την ατέλεια στη δομή του έργου. Κατά παράδοξο τρόπο, πρότυπο του Πήτερς, είναι τα έργα της Αγκάθα Κρίστι, στο βαθμό που αφορούν έναν δομικό τρόπο σκέψης.

Ακόμη, το πρώτο άλμπουμ της σειράς Οι Σκοτεινές Πόλεις, «Τα τείχη της Σαμάρις» (Les Cités Obscures, «Les Murailles de Samaris»), του ίδιου συγγραφέα, αφορά μία παγίδευση του ήρωα, στην προσπάθειά του για αυτοσυνείδηση, καθώς έχει τη διαρκή αίσθηση της απουσίας ταυτότητας: ο ήρωας αναζητητής ερευνά την πραγματικότητα, για να ανακαλύψει την έλλειψη του διαφορετικού εντός της απόλυτης ομοιομορφίας και αδιαφορίας του περίγυρου ή την αυστηρότητα μίας εξουσίας, που υποδηλώνεται από τα πανύψηλα τείχη της Σάμαρις (τα οποία τελικά αποδεικνύεται ότι είναι ομοιώματα).^[18] Η αρχική πόλη όπου εκτυλίσσεται η πλοκή είναι ταυτόσημη με την ίδια, οικεία και σχεδόν ιδανική, λείπει όμως η αληθινή επίγνωση. Στο τέλος, εμφανίζεται η άλλη πόλη, εφιαλτική, με την αυτογνωσία μεγεθυσμένη, που όμως χάνεται στο παίγνιο των simulacra.

Σε ένα άλλο μεταμοντέρνο λογοτεχνικό έργο, αυτό του Ουμπέρτο Έκο, η Σημειολογία και ο Στρουκτουραλισμός συναντούν το μεσαιωνικό Νομιναλισμό.^[19] Εκτός από τη δομή και το σημείο μέσα από τα περισπούδαστα λογοτεχνικά του έργα –ιδίως το δεύτερο μυθιστόρημα του– υποψιάζεται: ότι το μυστικό των μυστικών είναι ότι αυτό δεν υπάρχει, αλλά ότι λίγοι γνωρίζουν αυτήν την αλήθεια, και ότι όσοι τη γνωρίζουν δεν πιστεύουν ότι είναι αλήθεια, γι’ αυτόν τον λόγο το μυστικό παραμένει μυστικό.^[20] Στα  πρώτα πέντε μυθιστορήματα του Έκο διαφαίνεται η προσπάθεια να δοθεί μία διέξοδος στον υφέρποντα Μηδενισμό της δεκαετίας του ’60, συνεχίζοντας έως τις έσχατες ακρώρειες τη μεταμοντέρνα διακειμενικότητα. Η βασική υποψία του Νομιναλισμού, ότι πίσω από τις έννοιες και τις καθολικές ιδέες δεν υπάρχει καμία ουσία, συναντά τη στρουκτουραλιστική φιλοσοφία της γλώσσας, σύμφωνα με την οποία πράγματι κρατάμε γυμνά ονόματα, μορφήματα, σχέσεις, αναλογίες, διαφορές, λέξεις και μόνο λέξεις, που εξαντλούνται στο επίπεδο του σημαίνοντος, το οποίο αναιρεί το επίπεδο του σημαινόμενου. Όλα μπορούν να ονομαστούν, αλλά πάντα θα υπάρχει η υποψία του δίχως όνομα, πριν και πέρα από όλα.

---

[1] Siegfried Kracauer, Le roman policier. Une traité philosophique, Genevieve et Rainer Rochlitz (trad.), Payot, Paris 2001, 35.

[2] Στο ίδιο, 32.

[3] Στο ίδιο, 46.

[4] Στο ίδιο, 100.

[5] Anthony Vilder, Warped Space. Art, Architecture, and Anxiety in Modern Culture, MIT Press, Cambridge, Massachusetts-London 2000, 71-3

[6] Siegfried Kracauer, Le roman policier, ό.π., 146.

[7] Gertrud Koch, Siegfried Kracauer. An Introduction, Jeremy Caines (transl.), Princeton University Press, Princeton-New Jersey 2000, 25.

[8] Jeanne C. Ewest, “A Thousand other Mysteries. Metaphysical Detection, Ontological Quest”, στο Patricia Merivale–Susan Elizabeth Sweeney (eds.), Detecting Texts The Metaphysical Detective Story from Poe to Postmodernism, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1999, 189.

[9] Στο έργο του Georges Perec, La Disparition, (Gallimard, Paris 1969), εκλείπει ολοκληρωτικά από το κείμενο το γράμμα -ε-, ως μία πειραματική μέθοδος γραφής που προωθούσε η ομάδα OU.LI.PO (Ouvroir de Littérature Potentielle). Η έλλειψη αυτή αντιστοιχεί στην εξαφάνιση που ερευνάται στο μυθιστόρημα, αλλά και στην μεταμοντέρνα έκλειψη του υποκειμένου και του νοήματος. 

[10] Alain Robbe-Grillet, Les Gommes, Les Éditions de Minuit, Paris 1953. Παρόλο που φαινομενικά μοιάζει με ένα συμβατικό αστυνομικό μυθιστόρημα, οι πολλαπλές οπτικές συνδυάζονται με τον πολλαπλασιασμό των πιθανών ενόχων, οδηγώντας στον αποπροσανατολισμό για το ποια είναι η τελική λύση. Πολύ πιθανόν τελικά ένοχος να είναι ο ίδιος ο ντετέκτιβ, εκπρόσωπος του ανθρώπινου είδους, που προσπαθεί  να λύσει το αρχαίο αίνιγμα της Σφίγγας.     

[11]. Βλ. George Simenon, Maigret et le Fantôme, ό.π., 83-107, 108-136 και ιδιαίτερα για την αύξουσα αγωνία, σελ. 137-185.    

[12] Για τις διάφορες παραλλαγές και μεταμορφώσεις του λαβύρινθου, καθώς και τη σημασία του σε διάφορους πολιτισμούς ανά τους αιώνες, βλ. Patrick Conty, The Genesis and Geometry of the Labyrinth. Architecture, Hidden Language, Myths, and Rituals, Inner Traditions, Rochester/Vermont 2002. Πάντως, αν και η μεθοδολογική οπτική που ακολουθείται, αναλύεται, ο συμφυρμός δεδομένων και παραστάσεων που αλληλοκαθρεφτίζονται σε μεγάλο μέρος του έργου, δεν είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος ερμηνείας, έστω και εάν ο λαβύρινθος είναι ένα βασικό σχήμα και μοτίβο που ακολουθεί συχνά η φύση και ο ανθρώπινος νους. Γίνεται φανερό πάντως, με την ερμηνεία του παραδοσιακού μύθου του Θησέα και του Μινώταυρου, ότι ο Λαβύρινθος συμβολίζει το ασυνείδητο, το οποίο πρέπει να φωτιστεί, χάρις στον διαυγή και κρυστάλλινο Λόγο. Η υποψία, αν υπάρχει, όσον αφορά την έννοια του λαβυρίνθου, είναι διττή: περί της παγίδας που προμηνύει η ύπαρξή του, αλλά και περί της δυνατότητας εξόδου από αυτόν.

[13] Χ. Λ. Μπόρχες, Άπαντα Πεζά, Αχιλλέας Κυριακίδης (μτφρ – επιμ. – σχολ.), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2005, 471-5.  

[14] Paul Auster, City of Glass, Penguin, New York 1985, 75.

[15] Στο ίδιο, 79.

[16] Jeanne C. Ewest, “A Thousand other Mysteries”, ό.π., 168-70.

[17] Benoît Peeters, La Bibliothéque des Villers. Tombeau d’ Agatha Christie. Lecture de Jan Baetens, Labor, Bruxelles 2004, 61-3.

[18] François Schuiten–Benoît Peeters, Les Murailles de Samaris. Les cités obscures, Casterman, Tournai 1982, 36-7.

[19] Εκτός από τη διάσημη νομιναλιστική κατακλείδα του έργου Το Όνομα του Ρόδου (nomina nuda tenemus), πάμπολλες είναι οι αναφορές στα φιλοσοφικά ρεύματα του ύστερου Μεσαίωνα. Άλλωστε ακόμη και το όνομα του πρωταγωνιστή μοναχού, Γουλιέλμου του Μπάσκερβιλ, παραπέμπει κατά το ήμισυ –ο τόπος καταγωγής παραπέμπει σε γνωστή νουβέλα του Κόναν Ντόιλ– στον Γουλιέλμο Όκκαμ, τον κύριο εκπρόσωπο του νομιναλισμού.

[20] Ουμπέρτο Έκο, Το Εκκρεμές του Φουκώ, Έφη Καλλιφατίδη (μτφρ.), Γνώση, Αθήνα 1989, 787-797.