Περιγραφή του ιστολογίου

Στο παρόν ιστολόγιο μπορεί κανείς να βρει πρωτότυπα ερευνητικά και φιλοσοφικά κείμενα. Οι κατηγορίες (labels) του ιστολογίου είναι χαρακτηριστικές των φιλοσοφικών τάσεων που διέπουν τις αναρτήσεις. Παρότι οι τελευταίες δεν είναι συνήθως ολοκληρωμένες μελέτες, αλλά στοχαστικές παρεμβάσεις και σχόλια σε επιλεγμένα ζητήματα, αφορούν τη βιοθεωρία, την κοσμοθεωρία και τη γραμματολογία της παραδοσιακής σκέψης, της νεωτερικότητας και της μετανεωτερικότητας.

Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Επιστημονική ανακοίνωση «Η αληθινή ζωή του Ιερεμία Β’ Τρανού. Από τη Vita Contemplativa στη διαρχία του νεωτερικού υποκειμένου»

 

Φωτογραφία: Εφημερίδα Λαός της Μαγνησίας (e-almyros.gr)

Επιστημονική ανακοίνωση Κατελή Βίγκλα (Ιστορικός-Θεολόγος, ΜΑ, Δρ.) με τίτλο «Η αληθινή ζωή του Ιερεμία Β’ Τρανού. Από τη Vita Contemplativa στη διαρχία του νεωτερικού υποκειμένου» στην Ημερίδα με θέμα «Οι εξ Αγχιάλου Οικουμενικοί Πατριάρχες» στο Δράγνειο Δημαρχειακό Μέγαρο στη Νέα Αγχίαλο (14.11.2026). Την έναρξη της ημερίδας κήρυξε ο Μητροπολίτης Σλίβεν κ. Αρσένιος και τη λήξη ο Μητροπολίτης Δημητριάδος κ. Ιγνάτιος. Στην εκδήλωση μίλησε επίσης ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Σόφιας, Ventzislav Karavaltchev.

Σεβασμιώτατοι, σεβαστοί πατέρες, κυρίες και κύριοι, θέμα της σημερινής μου ομιλίας είναι:

 

Η αληθινή ζωή του Ιερεμία Β’ Τρανού

Από τη Vita Contemplativa στη διαρχία του νεωτερικού υποκειμένου

 

Στο έργο του «Αληθινή Χριστιανική Θρησκεία», ο Εμάνουελ Σβέντενμποργκ διασώζει μια παράδοξη εικόνα για έναν μεγάλο θεολόγο της Δύσης, η οποία συνδέεται βαθιά με το πρόσωπο που θα μας απασχολήσει σήμερα. Γράφει χαρακτηριστικά για τον Φίλιππο Μελάγχθωνα:

 

 «Άκουσα ότι όταν πέθανε ο Μελάγχθων,

του διέθεσαν στον άλλο κόσμο ένα σπίτι απατηλά

πανομοιότυπο μ’ εκείνο που είχε στη Γη.

Το ίδιο συμβαίνει με όλους σχεδόν τους νεοφερμένους,

και γι’ αυτό νομίζουν πως βρίσκονται στον φυσικό

κόσμο, χωρίς να γνωρίζουν ότι ο χρόνος τους τελείωσε και

ότι έχουν περάσει στον θάνατο• είναι σαν να βρίσκονται σε όνειρο».

 

Emanuel Swedenborg, Vera Christiana Religio (1771) § 797

 

 

Στο βιβλίο Ιερεμίας Β’ Τρανός Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης (1536-1595) που εκδόθηκε από τον Σύλλογο των Αγχιαλιτών της Αθήνας «Η Αγχίαλος» το 2017,  δώσαμε μία ιστορικο-θεολογική περιγραφή και ανάλυση των σημαντικότερων δεδομένων και γεγονότων που αφορούν τον βίο και τα έργα του Ιερεμία Β’ Τρανού, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κατά τον 16ο αιώνα. Στο βιβλίο επισημάνθηκε ότι ο Πατριάρχης Ιερεμίας Β´ Τρανός δεν είναι ευρέως γνωστός, κυρίως διότι έζησε σε μία πολύ δυσχερή εποχή για τον ελληνισμό, όταν ο τελευταίος βρισκόταν υπό ζοφερή σκλαβιά, αφού γεννήθηκε μόλις 83 έτη μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους. Ακόμη, δόθηκε ένα γενικό περίγραμμα της εποχής κατά την οποία έζησε ο Ιερεμίας Β’ και οι καταβολές της, ενώ περιγράφηκε η συνεισφορά του στο Ελληνικό Γένος.

Αρχικά, στο εν λόγω βιβλίο υπάρχει μια σύντομη επισκόπηση της ιστορίας της γενέτειρας του Ιερεμία Β’, της πόλης Αγχίαλος στον Εύξεινο Πόντο, ενώ σκιαγραφούνται ο χαρακτήρας και η παιδεία του πατριάρχη με εκτενή αναφορά στους διδασκάλους του. Η αφήγηση ιστορικά φθάνει μέχρι τη χειροτονία του Ιερεμία σε μητροπολίτη Λαρίσης. Στη συνέχεια, περιγράφεται σύντομα η λαμπρή χειροτονία του Ιερεμία Β’ σε Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Κατόπιν, δίνονται οι λεπτομέρειες που αφορούν τα τρία διαλείμματα της πατριαρχείας του Ιερεμία Β’, που προκλήθηκαν από τις ιδιοτελείς φιλοδοξίες ορισμένων ανταγωνιστών του, καθώς εποφθαλμιούσαν τον πατριαρχικό θρόνο.

Δεν παραλείπεται μια σύντομη αναφορά στη ζωή και στις θρησκευτικές αντιλήψεις του Μαρτίνου Λούθηρου, ιδρυτή της Μεταρρύθμισης, ενώ επισημαίνονται το ενδιαφέρον και η περιέργεια των λουθηρανών για την κατάσταση της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας. Μετά από τα εργοβιογραφικά στοιχεία για τον προτεστάντη λόγιο και φιλέλληνα Φίλιππο Μελάγχθωνα, περιγράφεται η πρώτη απόπειρα επαφής των λουθηρανών με το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Ο τρόπος ανάπτυξης σχέσεων και η αρχή της αλληλογραφίας των λουθηρανών θεολόγων της Τυβίγγης με τον πατριάρχη Ιερεμία Β’ επέχουν σημαντικό ρόλο και αναλύονται διεξοδικά. Ακόμη, τονίζονται ο φιλελληνισμός του Γερμανού ελληνιστή Μαρτίνου Κρούσιου και ο ρόλος που διαδραμάτισε στην αλληλογραφία. Ακολούθως, δίνεται μια αναλυτική περιγραφή των απαντήσεων του Ιερεμία Β’ σε κάθε άρθρο της Αυγουσταίας Ομολογίας, την οποία του είχαν αποστείλει οι λουθηρανοί θεολόγοι. Επίσης, τονίζονται τα βασικά σημεία της απάντησης των λουθηρανών στην Α’ Απόκριση του Ιερεμία Β’, ενώ αναφέρεται και η Β’ Απόκριση του Ιερεμία Β’. Στη συνέχεια, γίνεται μια αναφορά στην απάντηση των λουθηρανών στη Β’ Απόκριση του Ιερεμία και στην Γ’ Απόκρισή του, ενώ δίνονται στοιχεία που αφορούν τη δημοσίευση της αλληλογραφίας αυτής. Επίσης, παρέχονται γενικές και αξιολογικές κρίσεις για την αλληλογραφία του Ιερεμία Β’ με τους λουθηρανούς θεολόγους.

Στο τρίτο κεφάλαιο, αναλύονται τα αρχαία ρωμαϊκά ημερολόγια του Νουμά και του Ιούλιου Καίσαρα και εξηγούνται οι ατέλειές τους, ενώ αναφέρονται οι διαπιστώσεις αυτών των ατελειών από διάφορους λογίους. Ο λόγος αυτής της ιστορικής αναδρομής είναι ότι σημαντικό κομμάτι της πορείας του Ιερεμία Β’ έχει να κάνει με τη Γρηγοριανή Μεταρρύθμιση του ημερολογίου. Καθόσον μας αφορά, η κοινωνική κατάσταση στους κόλπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας κατά την περίοδο της Γρηγοριανής Μεταρρύθμισης, εν μέρει εξηγεί την ορθόδοξη αντίδραση του Ιερεμία Β’ στο Γρηγοριανό ημερολόγιο.

Ακολουθούν τα ταξίδια του Ιερεμία στην Πολωνία και η ρύθμιση της εκκλησιαστικής ζωής στη χώρα αυτή, συνάμα με μια σύνοψη των συνθηκών υπό των οποίων έγινε η ίδρυση του Πατριαρχείου της Ρωσίας από τον Έλληνα πατριάρχη. Δεν λείπουν αναφορές στη μέριμνα του Ιερεμία Β’ για διάφορα ζητήματα, και ιδιαίτερα για την παιδεία του Ελληνικού Γένους, ενώ εξηγείται η στάση του προς το Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης. Τέλος, τοποθετούνται κάποιες συμπερασματικές απόψεις, που σχετίζονται με την αξιολόγηση της ιστορικής μορφής του Ιερεμία Β’, ενώ προσδιορίζονται η πνευματική ταυτότητά του, η κατάσταση και η θέση της Ορθόδοξης Ανατολής υπό την ηγεσία του.

Ποιά ήταν όμως η αληθινή ζωή του Ιερεμία Β’; Η μόνη δυνατή απάντηση είναι η εξής: Η αληθινή ζωή του Αγχιαλίτη πατριάρχη ήταν το «ασκητικό ή πνευματικό βάθος», η προσευχή και η μελέτη. Πίσω και πάνω από τη δράση υπάρχουν το πνεύμα, η αναγωγή στα νοητά και ο κόσμος του Νου. Προϋπόθεση της επίνευσης του θεϊκού και της Θείας Πρόνοιας είναι η θεωρία και ο θεωρητικός βίος.

Ωστόσο, η Vita Contemplativa του Ιερεμία Β’ δεν ήταν μια δυτικού τύπου σκέψη, που εναντιωνόταν σε μια υποτιθέμενη Vita Activa, μια ζωή της δράσης.   Πήγαζε από ένα ασκητικό ή πνευματικό βάθος, όπου ο γνήσιος βυζαντινός θεωρητικός βίος δεν υποστήριζε τις εξουσιαστικές πρακτικές της Δύσης, που μας έχουν κατακλύσει σήμερα. Σκέψη και πράξη βρίσκονταν αλληλένδετες στον βυζαντινό και μεταβυζαντινό τρόπο της ύπαρξης. Στη νεότερη και μεταμοντέρνα εποχή, η σκέψη μάς υποδουλώνει και μάς προτρέπει να υποδουλώσουμε τη φύση και τους ανθρώπους.

Η διαρχία του νεωτερικού δυτικού υποκειμένου παρουσιάστηκε με σαφήνεια στο έργο του Γάλλου φιλοσόφου Ρενέ Ντεκάρτ, Λόγος περί της Μεθόδου (Discours de la méthode, 1637), ο οποίος γεννήθηκε ένα έτος μετά τον θάνατο του Ιερεμία Β’ (1595), δηλαδή το 1596. Πρόκειται για τη διαίρεση σε res cogitans και res extensa, δηλαδή σε ό,τι περιέχεται στη σκέψη μας και σε ό,τι εκτείνεται έξω από αυτήν.  Με άλλα λόγια, με τον τρόπο αυτόν επιβλήθηκε και στερεώθηκε ο νεώτερος δυτικός ορθολογισμός, η βεβαιότητα ότι ο νους μπορεί να μας δώσει πλήρεις απαντήσεις σε όλα τα ζητήματα. «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω» (Cogito, ergo sum), διατείνεται ο Ντεκάρτ, θεωρώντας ότι ανακάλυψε την πρώτη αρχή όχι μόνον της διανόησης, αλλά και όλων των επιστημών.

Εφόσον, σύμφωνα με τον Ντεκάρτ, η βεβαιότητα της ύπαρξης έγκειται στο cogito, στη σκέψη, η φυσική και η κοινωνική πραγματικότητα δεν μπορούν πλέον παρά να ερμηνεύονται μηχανιστικά. Με άλλα λόγια, καθίστανται απολύτως πρόσφορες στην κατάκτησή τους από την ανθρώπινη διάνοια — πόσο μάλλον όταν αυτή η διάνοια αξιώνει να προσεγγίσει την ιδέα του Θεού μέσα από καθολικούς και μαθηματικούς υπολογισμούς.

Η ισχύς και οι αποφάσεις του Ιερεμία Β’ δεν προήρχοντο από ένα υποκείμενο με πεπερασμένο χαρακτήρα, αλλά απέπνεαν την ολοκληρωμένη κοσμοεικόνα και τον ολόπλευρο προσανατολισμό της Ελληνο-βυζαντινής πραγματικότητας. Έτσι, ο Ιερεμίας δεν αποτελούσε απλώς ένα τυχαίο ή επιμέρους «δέον» του τρόπου της ύπαρξης, αλλά μετουσιωνόταν στον εκφραστή του αληθινού και μοναδικού ελληνικού Όλου.

Αν κυρίαρχος είναι όποιος αποφασίζει για την κατάσταση έκτακτης ανάγκης,  τότε ο Ιερεμίας Β’ περιβλήθηκε την εξουσία στη κρισιμότερη φάση του ελληνικού ζητήματος μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 μ.Χ.

Πάντως, όσον αφορά τη Vita Contemplativa, δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι έχει αληθινή εσωτερική ζωή χωρίς τη βούληση προς το Αγαθό. Ο νεότερος άνθρωπος βέβαια διαθέτει εσωτερική πνευματική ύπαρξη, αλλά αυτή δεν είναι απαραίτητο να οδηγείται ή να αποβλέπει πάντα προς το Αγαθό. Αντίθετα, σύμφωνα με την ελληνοκεντρική παράδοση, «...πάντα τοῦ ἀγαθοῦ ἐφίεται».  Αιτία για αυτή την κατάπτωση και τη λαθεμένη πρόσληψη της ελληνοκεντρικής σκέψης από τους Δυτικούς ήταν ακριβώς η διαρχία του νεωτερικού υποκειμένου. Η τελευταία εκφράστηκε και διατυπώθηκε πειστικά στο έργο του Ρενέ Ντεκάρτ, ο οποίος στήριξε το cogito σε μια αδυσώπητη και απροσμέτρητη κατακτητική ορμή προς τον αισθητό κόσμο.

Συμπερασματικά, στον κόσμο όπου ζούμε, υπάρχουν δύο όψεις: η αισθητή ύλη και η υπεραισθητή, νοητή αλήθεια. Μέσα, όμως, στο πλαίσιο του πλατωνικού χριστιανισμού, η αλήθεια και η οδός αποκτούν την απόλυτη πλήρωσή τους: στο Εν, το Αγαθό, τον Θεό — με τις αγγελικές δυνάμεις να μεσολαβούν ως σύνδεσμος του κτιστού κόσμου με το Άκτιστο.


Κατελής Βίγκλας, Δρ. Ιστορίας της Φιλοσοφίας, Ιστορικός-Θεολόγος

Κατελής Βίγκλας, Δρ. Ιστορίας της Φιλοσοφίας, Ιστορικός-Θεολόγος 

Φωτογραφία: Εφημερίδα Λαός της Μαγνησίας (e-almyros.gr)


Δεν υπάρχουν σχόλια: